આ માત્ર એક અભિનેતાનું મૃત્યુ નથી,એક યુગનો અંત છે. તેમનો ડાયલોગ- “કુણી ઘર દેતા કા ઘર…”આજે દરેક વૃદ્ધાશ્રમની દીવાલ પર લખાયેલો છે.
યશપાલસિંહ ટી વાઘેલા થરા
ભારતીય સિનેમામાં હીરો ઘણા આવ્યા.સિક્સ પેક વાળા આવ્યા, ડાન્સ વાળા આવ્યા, રોમેન્સ વાળા આવ્યા.પણ આંખો થી ડાયલોગ બોલનારો માત્ર એક જ આવ્યો – નાના પાટેકર. તેમનું નામ ભલે ‘નાના’ હતું, પણ તેમની હાજરી હંમેશા સૌથી ‘મોટી’ રહી.
આજે તા.૮ ઓક્ટોબર૨૦૨૬ ના વહેલી સવારે જ્યારે સમાચાર આવ્યા કે હૃદયરોગના હુમલાથી ૭૫ વર્ષની ઉંમરે નાના પાટેકરે અંતિમ શ્વાસ લીધા છે, ત્યારે હે નાના પાટેકર.. દરેક ભારતીય હૃદયમાંથી આ ઉદ્દગાર આંખમાં આંસુ સાથે સારી પડ્યોને આખા દેશમાં એક સન્નાટો છવાઈ ગયો. મુંબઈથી લઈને મુરુડના તેમના ગામ સુધી, ફિલ્મ સ્ટુડિયોથી લઈને મહારાષ્ટ્રના ખેતરો સુધી એક જ વાત – “નાના ગયા”. આ માત્ર એક અભિનેતાનું મૃત્યુ નથી,એક યુગનો અંત છે.
*મુરુડની માટીમાંથી જન્મેલો કલાકાર પહેલી જાન્યુઆરી ૧૯૫૧ ના રોજ રાયગઢ જિલ્લાના દરિયા કિનારે વસેલા મુરુડ-જંજીરામાં એક મધ્યમવર્ગીય મરાઠી પરિવાર માં વિશ્વનાથનો જન્મ થયો. પિતા દિનકર પાટેકર કાપડના વેપારી, માતા સંજનાબેન ગૃહિણી.પાંચ ભાઈ-બહેનોમાં નાના સૌથી નાના, એટલે ઘરમાં બધા ‘નાના’ કહેતા. એ નામ જ પછી તેમની ઓળખ બની ગયું.
બાળપણ ગરીબીમાં વીત્યું. ક્યારેક તો ઘરમાં ખાવાના પણ ફાંફા હતા. નાનાએ પોતે એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું હતું – “મેં ગરીબીને બહુ નજીકથી જોઈ છે, એટલે જ મને પૈસાનો મોહ નથી.” આ ગરીબીએ તેમને કઠોર બનાવ્યા નહીં, સંવેદનશીલ બનાવ્યા.
તેમણે મુંબઈની પ્રખ્યાત સર જેજે સ્કૂલ ઓફ આર્ટ્સમાં એડમિશન લીધું. તેઓ મૂળે ચિત્રકાર બનવા માંગતા હતા. આજે પણ તેમના ઘણા સ્કેચ પ્રખ્યાત છે. ચિત્રકળાએ તેમને ચહેરા વાંચતા શીખવ્યું. તેઓ કહેતા – “હું સ્ક્રિપ્ટ નથી વાંચતો, હું માણસને વાંચું છું.” જેજેમાં ભણતી વખતે ખર્ચ કાઢવા માટે તેમણે પોસ્ટર પેઇન્ટિંગ, ફિલ્મના સેટ પર મજૂરી, બધું જ કર્યું.ત્યાંથી તેમનો રસ્તો થિયેટર તરફ વળ્યો. વિજય તેંડુલકર, સત્યદેવ દુબે જેવા દિગ્ગજો સાથે કામ કર્યું. મરાઠી રંગભૂમિએ તેમને ઘડ્યા. થિયેટરે તેમને અવાજનો ઉપયોગ, શાંતિનો ઉપયોગ શીખવ્યો.
*સંઘર્ષનો દાયકો – ૧૯૭૮થી ૧૯૮૮=૧૯૭૮માં મુઝફ્ફર અલીની ફિલ્મ ‘ગમન’થી તેમણે નાનકડા રોલથી બોલિવૂડમાં એન્ટ્રી કરી. પછી ઘણા વર્ષો સુધી નાના-નાના રોલ, મરાઠી ફિલ્મો, અને અસંખ્ય રિજેક્શન. તે સમયે બોલિવૂડમાં ચોકલેટ હીરોનો જમાનો હતો, નાના જેવા કર્કશ અવાજ અને તીખા નાક-નકશા વાળા કલાકાર માટે જગ્યા નહોતી. પણ તેમણે હાર ન માની. ૧૯૮૭માં ‘મોહરે’ ફિલ્મમાં તેમની નોંધ લેવાઈ. અને ૧૯૮૮માં મીરા નાયરની ‘સલામ બોમ્બે’ આવી. આ ફિલ્મ ઓસ્કારમાં નોમિનેટ થઈ, અને દુનિયાએ પૂછ્યું – “આ બાબા કોણ છે?” આ બાબા એ જ હતા – નાના.
*૧૯૮૯ – પરિંદા: જ્યારે ખલનાયકે હીરોને ખાઈ લીધો.વિધુ વિનોદ ચોપરાની ‘પરિંદા’ ભારતીય સિનેમા ના ઇતિહાસની સૌથી મહત્વની ફિલ્મોમાંની એક છે. અનિલ કપૂર અને જેકી શ્રોફ જેવા સ્ટાર હોવા છતાં, લોકો થિયેટરમાંથી બહાર નીકળ્યા તો માત્ર એક નામ લઈને – અન્ના શેઠ.
“અન્ના”એટલે નિર્દયતા,એટલે સત્તા, એટલે ડર. નાના પાટેકરે ખલનાયકને માત્ર વિલન ન રહેવા દીધો, તેને એક ફિલોસોફી બનાવી દીધી.તેમની આંખોમાં એક સાથે ક્રૂરતા અને એકલતા બંને દેખાતી.આ રોલ માટે તેમને પહેલો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર-શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા અને ફિલ્મફેર પણ મળ્યો. ત્યારથી બોલિવૂડમાં એક નવો શબ્દ આવ્યો-“નાના ટાઇપ રોલ”.
*પ્રહારથી ક્રાંતિવીર સુધી-નાનાનો સુવર્ણયુગ ૧૯૯૧માં તેમણે પોતાના દિલની સૌથી નજીકની ફિલ્મબનાવી ‘પ્રહાર:ધ ફાઇનલ એટેક’.તેઓ પોતે દિગ્દર્શક,લેખક અને મુખ્ય અભિનેતા.આર્મીની પૃષ્ઠભૂમિ પર બનેલી આ ફિલ્મમાં તેમણે મેજર ચૌહાણનો રોલ કર્યો. આ ફિલ્મ માટે તેમણે મહિનાઓ સુધી આર્મી ના જવાનો સાથે ટ્રેનિંગ લીધી. ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર બહુ ન ચાલી, પણ આર્મીમાં આજે પણ આ ફિલ્મ બતાવાય છે.પછી તો ૯૦નો દાયકો જાણે તેમના માટે જ લખાયો હતો.
૧૯૯૨માં ‘રાજુ બન ગયા જેન્ટલ મેન’માં શાહરૂખ ખાનના મિત્ર તરીકે અને ‘અંગાર’માં મજીદ ખાન તરીકે. ‘અંગાર’ માટે તેમને શ્રેષ્ઠ ખલનાયક નો ફિલ્મફેર મળ્યો.
૧૯૯૩માં ‘તિરંગા’ – બ્રિગેડિયર સૂર્યદેવ સિંહ. આજે પણ ૧૫મી ઓગસ્ટ અને ૨૬મી જાન્યુઆરીએ તેમનો ડાયલોગ વાગે છે.અને ૧૯૯૪માં ‘ક્રાંતિવીર’. આ ફિલ્મ ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં એક દસ્તાવેજ છે. પત્રકાર પ્રતાપનો પાંચ મિનિટનો કોર્ટ સીન. “આઝાદી હમેં રાસ નહીં આતી…” એ એક ભાષણ નહોતું, આખા દેશના યુવાનનો આક્રોશ હતો. આ ફિલ્મ માટે તેમને શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર બંને મળ્યા. કહેવાય છે કે આ સીન તેમણે એક જ ટેકમાં ઓકે કર્યો હતો, અને સેટ પર બધાની આંખોમાં આંસુ હતા.
૧૯૯૬માં બે અલગ અલગ ચહેરા. ‘અગ્નિ સાક્ષી’માં પત્નીને ટોર્ચર કરતો પતિ વિશ્વનાથ – જેના માટે તેમને બીજો રાષ્ટ્રીયપુરસ્કાર મળ્યો અને સંજય લીલા ભણસાલીની ‘ખામોશી:ધ મ્યુઝિકલ’માં બહેરી- મૂંગી દીકરીના પિતા જોસેફ. અહીં તેમણે એક શબ્દ બોલ્યા વગર માત્ર આંખોથી રડાવ્યા.
*બીજી ઇનિંગ્સ-જ્યારે ગેંગસ્ટર હસાવે છે ૨૦૦૦ પછી ઘણા અભિનેતાઓ ભુલાઈ જાય છે, પણ નાના વધુ નિખર્યા.
‘શક્તિ: ધ પાવર’ (૨૦૦૨), ‘અબ તક છપ્પન’ (૨૦૦૪)માં એન્કાઉન્ટર સ્પેશિયાલિસ્ટ સાધુ આગાશે તરીકે તેમણે મુંબઈ પોલીસની આખી પેઢીને પડદા પર જીવંત કરી. ‘અપહરણ’ (૨૦૦૫)માં બિહારના નેતા તબરેઝ આલમ તરીકે તેમને ફરી શ્રેષ્ઠ ખલનાયકનો ફિલ્મફેર મળ્યો.અને ૨૦૦૭માં ધમાકો થયો – ‘વેલકમ’.ઉદય શેટ્ટી.સફેદ કુર્તા- પાયજામા,હાથમાં ચા, અને “ઉદય ભાઈ”ની સ્ટાઇલ. નાના પાટેકર કોમેડી પણ કરી શકે છે,એ વાતે બધાને ચોંકાવી દીધા. “કંટ્રોલ ઉદય, કંટ્રોલ” અને “મજાક હટકે” આજે પણ દરેક ગુજરાતીના ફોનમાં સ્ટીકર તરીકે છે.આ ફિલ્મ અને તેની સિક્વલ ‘વેલકમ બેક’૨૦૧૫) એ તેમને નવી પેઢીના સુપરસ્ટાર બનાવી દીધા.
‘રાજનીતિ’ (૨૦૧૦)માં બ્રિજ ગોપાલ -એક એવો ચાણક્ય જે રાજકારણને રમાડે છે.
*નટસમ્રાટ – અભિનયની અંતિમ યુનિવર્સિટી ૨૦૧૬માં આવેલી મરાઠી ફિલ્મ ‘નટસમ્રાટ’ એ તેમની કારકિર્દીનું શિખર હતું,અને કદાચ ભારતીય સિનેમાના છેલ્લા ૨૦ વર્ષ ની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોમાંની એક.વી.વી. શિરવાડકરના નાટક પર આધારિત આ ફિલ્મમાં ગણપત બેલવલકર – એક મહાન રંગકર્મી જે પોતાની બધી સંપત્તિ બાળકોને આપી દે છે અને પછી પોતાના જ ઘરમાં બેઘર થઈ જાય છે.
થિયેટરમાં લોકો ખુલ્લેઆમ રડ્યા હતા.અમિતાભ બચ્ચને ટ્વીટ કર્યું હતું -“નાના,મેં તમને જોઈને અભિ નય શીખ્યો.”આ ફિલ્મ માટે તેમને ફિલ્મફેર મરાઠી શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો એવોર્ડ મળ્યો. તેમનો ડાયલોગ- “કુણી ઘર દેતા કા ઘર…”આજે દરેક વૃદ્ધાશ્રમની દીવાલ પર લખાયેલો છે.
*પડદા પાછળનો અસલી મોટો માણસ અભિનય તો તેમનો વ્યવસાય હતો,માણસાઈ તેમનો ધર્મ હતો.
તેઓ મુંબઈના અંધેરીમાં એક નાનકડા વન બીએચકે ફ્લેટમાં રહેતા. કરોડોની ફી લેવા છતાં તેમની પાસે પોતાની કાર નહોતી, તેઓ ઓટોમાં ફરતા.ડિઝાઇનર કપડાં નહીં,સાદો કુર્તા-પાયજામો.
૨૦૧૫માં જ્યારે મહારાષ્ટ્રમાં દુષ્કાળ પડ્યો અને ખેડૂતો આત્મ હત્યા કરવા લાગ્યા,ત્યારે બોલિવૂડ ના બધા સ્ટાર ચૂપ હતા. ત્યારે નાના અને મકરંદ અનાસપુરે ગામે-ગામ ફર્યા અને ‘નામ ફાઉન્ડેશન’ બનાવ્યું. અત્યાર સુધીમાં આ ફાઉન્ડેશને ૩૦૦થી વધુ ગામોમાં પાણી પહોંચાડ્યું છે, હજારો ખેડૂત વિધવાઓને આર્થિક મદદ કરી છે અને નદીઓ ઊંડી કરાવી છે.તેઓ કહેતા-“મારે કરોડ પતિ નથી બનવું, મારે માણસ બનવું છે.”
તેઓ ભારતીય સેનાના જવાનો સાથે દિવાળી મનાવવા જતા, કાશ્મીરમાં બરફમાં જવાનો સાથે સૂતા. તેઓ માનતા કે દેશ સીમા પર અને ખેતરમાં બે જગ્યાએ બને છે – જવાન અને કિસાનથી.
આજે નાના ગયા છે.પણ તેમણે એક સવાલ મૂક્યો છે-શું આપણે હીરોની વ્યાખ્યા બદલી શકીએ? શું હીરો એટલે સિક્સ પેક, કે હીરો એટલે સચ્ચાઈ?
ત્રણ રાષ્ટ્રીય પુરસ્કારો,ચાર ફિલ્મ ફેર,બે રાજ્ય પુરસ્કારો અને પદ્મશ્રી (૨૦૧૩)-આ બધા નાના છે. તેમનું સાચું ઇનામએ કરોડો લોકોના દિલમાં છે,જેમણે તેમની ફિલ્મ જોઈને સત્ય બોલવાની હિંમત કરી.
નામ ભલે નાના હતું,પણ કદ હંમેશા મોટું હતું. દિલથી મોટું, વિચારથી મોટું, અને માણસાઈથી સૌથી મોટું.
અલવિદા,નાના સાહેબ.પડદો પડે છે પણ તમારો પ્રકાશ કાયમ રહેશે.તમે શીખવ્યું કે અંધારામાં પણ આંખો કેવી રીતે ચમકાવવી.આપના દિવંગત આત્માને પરમ કૃપાળુ પરમાત્મા ચિરઃશાંતિ આપે તેવી પ્રાર્થના.
*યશપાલસિંહ ટી વાઘેલા દરબારગઢ થરા તા ઓગડ જિ બનાસકાંઠા 385 555 ઉત્તર ગુજરાત-94286 78699*
